De mansarde
- Auteur: Marlen Haushofer (Oostenrijk)
- Soort boek: Oostenrijkse roman
- Origineel: Die Mansarde (1969)
- Nederlandse vertaling: Ria van Hengel
- Uitgever: Orlando
- Verschijnt: 5 augustus 2026
- Afmetingen: 13 x 20,7 x 2,4 cm
- Gewicht: 361 gram
- Uitgave: gebonden boek / ebook
- Prijs: € 24,99 / € 17,88
- Roman bestellen >
Marlen Haushofer De mansarde recensies en reviews
Als er in de media een boekbespreking, review of recensie verschijnt van de roman De mansarde, geschreven door Marlen Haushofer, dan besteden we er op deze pagina aandacht aan.
Recensie van Tim Donker
Stel je voor:
wat er gebeuren zou als je de werkelijkheid met enkele millimeters zou verplaatsen. De dingen zouden altijd nog de dingen zijn (die gaan zoals ze gaan) maar toch zou je steeds het gevoel hebben dat er iets niet klopt.
Of stel je dit voor:
een collega waarmee je praten kan. Soms over politiek, soms over de mensen, soms over boeken. Stel je voor dat ze weet dat ik een besprekerken ben, stel je voor dat ze me vraagt wat ze lezen kan. Stel je voor dat ik in mijn vele vele boekenkasten speur naar boeken die ik mooi vond, boeken die ik niet al te lang geleden las, stel je voor dat ik een lijstje samenstel en dat ik dat naar haar stuur. En dat ze sedert. Dat ze sedertdien af en toe naar me toe komt in het depot. Als ik een fiets sta te beladen, of post uit posttassen schud, of gewoon even voor me uit sta te staren terwijl ik een koffie uit de koffieautomaat drink. Wel. Dat ze dan eens dit boek, dan weer dat boek van mijn lijstje heeft gelezen. En dat ze het allemaal maar niks vindt. Want in het ene boek staan te veel dialogen, in het andere gebeurt te weinig, het volgende is te onsamenhangend. En ik had nog wel getracht de normaalste boeken te noemen onder alle boeken die ik mooi vind, ooit mooi vond, mooi gevonden heb, een keer, een toen, een ooit, een elders. En ik mag die collega wel. Het is een wat oudere vrouw, ze had eigenlijk allang met pensioen gekund, ze is er nog, en ik mag haar wel, maar toch borrelt iets wat je ergernis kunt noemen ergensdaaronder, in mijn darmen, in mijn maag misschien, en ik zeg, korter dan ik af had willen zijn Als je het liefst korte, droge opsommingen van feiten wil lezen, lees je misschien beter de krant mevrouw.
De mansarde zou ik mevrouw alvast niet aanraden.
Er gebeurt niks.
Er gebeurt weinig.
Er gebeurt van alles.
Het is als alles van alledag, en dan is het dat toch weer niet.
Er is een vrouw. Heel het boek doorheen blijft ze naamloos. Ook haar leven heeft een zekere gradatie van naamloosheid. Ze is allicht iets waaraan je de term “huisvrouw” zou kunnen hechten, ik weet niet hoe woke woorden als die zijn tegenwoordig. Ooit was ze illustrator bij een uitgeverij maar inmiddels is ze thuis. Ze stoft de boekenkast eens uit, ze doet eens boodschappen, ze gaat eens op bezoek bij iemand, ze ontvangt eens bezoek van iemand. Zulke dingen. Haar man heeft wel een naam, hij heet Hubert, hij is jurist, hij is alle dagen elders. Er is ook een zoon. Ferdinand. Hij is al het huis uit. Een dochter, Ilse, is jonger, een puber, gedurende de week waarin De mansarde zich afspeelt op skikamp met haar klas. De naamloze vertelster is dus alleen in dat huis, dat grote huis, dat slechts èèn vluchthaven kent: de dakkamer uit de titel. Daar tekent ze, haar ultieme doel is een vogel te tekenen die weet dat hij niet de enige vogel ter wereld is.
Dat is leven.
Zo is leven.
Dat kan leven zijn.
Op een dag steekt er een envelop in de brievenbus. Een dikke, gele envelop. Er zitten bladzijden in uit een dagboek dat de vrouw ooit, jaren geleden, bijhield.
En eerst dacht je nog realisme. Eerst dacht je nog het Leven Zelve. Eerst dacht je nog iets over hoe de dagen komen, en de dagen gaan, en de dagen vervliegen, en alles veel te lang duurt, en alles alweer voorbij is voordat je banaan kunt zeggen. En dan komen de enveloppen en dan denk je misschien is dit een thriller. Of. Naja. Ik dacht aan Lost Highway, of. Is dat niet die film waarin mensen steeds zo’n videoband ontvangen met daarop beelden van henzelf terwijl ze liggen te slapen? Ik zag die film ooit in Springhaver, met de moje lieve prachtige Sanne, waar zij nu dezer dagen?
Een thriller is De mansarde niet.
Of. Naja. Gewoonstleven is de ware horreur, dat weet ik ook wel.
Doch.
Inmiddels zit je als lezer met twee lagen. De verledenlaag en de hedenlaag. En ook dat is hoe de dingen gaan, hoe leven gaat: er is nu, en altijd is er toen. Toen waren er dingen, en nu zijn er dingen evenzo.
In het leven van nu lijkt er bij de verteller weinig aan de hand te zijn. Maar waarom dan die beklemming, heel het boek doorheen? Eigenlijk gebeurt er niks, niks noemenswaardig toch. Die enveloppen misschien. Wie verstuurt ze? Met welk doel? Wie heeft indertijd hand kunnen leggen op haar dagboek? Toch is dat gegeven eerder raadselachtig dan vreeswekkend. Het wordt ook nergens opgehelderd; het zijn niet de enveloppen op zichzelf die om een ontknoping vragen. Het zou de jager kunnen zijn, of de kluizenaar. X. Maar dat als altijd later. Misschien probeert iemand alleen maar haar iets af te laten sluiten, een laatste restje verleden, verbrand het.
En toch.
Toch ja.
Altijd weer die toch.
Altijd weer een toch.
Toch hangt er steeds wat in de lucht, een zekere spanning, een bepaalde beklemming, een licht gevoel van ongemakkelijkheid.
Je probeert er je vinger op te leggen.
Of jij misschien niet, maar ik wel. Ik probeer erachter te komen waarom De mansarde me steeds wat onbehaaglijk deed voelen. Wat, begrijp me niet verkeerd, een goed gevoel is als je een boek leest. Of. Naja. Soms toch. In dit geval. Waarom dat onbehagen?
Misschien omdat bijna niemand een naam krijgt?
De verteller wordt nergens bij naam genoemd. Man en kinderen heten wel, en de kapster ook. En verder is er “de jager”, “X”, “schoonmoeder”, “de aardige dame”, “de barones”; de meesten, zelfs haar man Hubert, blijven merkwaardig plat; lijken niet meer dan een paar noemenswaardige karaktertrekken te hebben. Alsof de wereld bevolkt wordt door archetypen die vooral een afschrikwekkend karakter hebben.
Nee. Dat is het niet. Niet afschrikwekkend per se. Eerder figuren die te plat zijn om te grijpen. Je weet niet wie ze zijn, wat ze in de zin hebben. Het kunnen evengoed monsters zijn, je weet het niet.
Of is het de verteller zelve, en haar cynische levenshouding? “[I]k had er ook aan dood kunnen gaan.”, konkludeert ze over net dat verleden waaraan de enveloppen haar doen herinneren, “Dat zou niet zo’n ramp zijn geweest. Hubert zou hertrouwd zijn, met een echte, volwassen vrouw, in plaats van een geschrokken kind. Ferdinand zou een verstandige moeder hebben gekregen en Ilse was nooit geboren. Nee, Ilse zou niet bestaan en dat kan ik me maar moeilijk voorstellen. Ze is net zo echt en levend als melk en bloed en heeft de ogen van mijn moeder.”, zo overpeinst ze, maar wat is leven dan, is leven vrijheid misschien, en hoe vrij kan een mens feitelijk zijn?, wel: “net zo vrij dat hij niet voortdurend zijn ketenen voelt. Dat is al heel wat.”, of, gelijk daaraan: “Ik […] wist dat ik hier niet thuis was. Maar ik weet dat ik liever hier niet thuis ben dan ergens anders. Dat is eigenlijk al een groot geluk.”.
Nee. Weeral niet. Want meestal vind ik haar relativisme onweerstaanbaar grappig. “Hubert […] zit […] te veel voor de tv. […]. Soms zit ik erbij te lezen, maar dat is slecht voor je ogen omdat het te donker is in de kamer. Aan de andere kant is ook televisie kijken slecht voor je ogen. In feite is alles wat we doen wel ergens slecht voor. Als je alle adviezen zou willen opvolgen, was het uiteindelijk alleen nog maar gezond om dood te zijn.”, of: “Ik denk dat de oude Ferdinand zoveel las om niet met zijn vrouw te hoeven praten. In die tijd hadden mannen nog zoveel gezag dat niemand in hun studeerkamer durfde te komen. Op die manier is mijn lieve schoonvader een geleerde geworden.”
Geleerdheid als gevolg van een slecht huwelijk en dood zijn als gezondheidstip; ja ik kan met zulke dingen wel lachen. En zo echt en levend zijn als melk en bloed is zo’n bizarre vergelijking dat het pure poëzie wordt.
Misschien zit het ongemak in de afstand die de hoofdpersoon bewaart tot haar eigen leven? Ze lijkt op niets werkelijk betrokken te zijn. Niet op haar bestaan (zie het citaat waarin ze overpeinst hoe het leven van de haren was geweest als zij overleden was); niet op haar kinderen (voor Ferdinand voelt ze duidelijk genegenheid maar die heeft zo zijn grenzen en het is een veelzeggende keuze van Haushofer om Ilse heel het boek entlang afwezig te laten zijn); niet op haar huwelijk. Je kunt jezelf gaan afvragen of ze überhaupt wel houdt van Hubert. Maar dan, bijna op het einde van het boek, wordt ze ineens overvallen door een golf van diepe liefde voor hem, en voor, dan nog, zijn achterhoofd. De idee dat liefde en onverschilligheid dicht bij elkaar liggen, zou Marijn Sikken, die het nawoord voor haar rekening genomen heeft, wel kunnen aanspreken.
De verledenlaag geeft nog meer te denken. Het behandelt een episode van net na de geboorte van Ferdinand. Op een nacht hoort de hoofdpersoon een sirene. “Een heel gewone brandweerauto […], kan ook een politieauto of ambulance zijn geweest.” En ineens is ze doof. Of. Althans. De dokter stelt vast dat er van fysieke doofheid geen sprake kan zijn, ze is gewoon “vergeten” hoe ze moet horen.
Hum.
Ja.
Van hysterische blindheid heb ik wel eens gehoord, maar bestaat er ook hysterische doofheid? Misschien. Ik weet het niet, het zou kunnen, helemaal doodgewoon is het in elk geval niet. Gekker nog is wat er vervolgens gebeurt. Haar schoonmoeder konkludeert dat een dove vrouw niet voor een baby/dreumes/peuter kan zorgen, en stuurt haar weg. De hoofdpersoon komt, heel sprookjesachtig, te wonen in het huis van een jager ergens in het bos. Dat is waar ze het genoemde dagboek bijhoudt. Ze schrijft brieven aan Hubert, hij schrijft terug. Enkele keren stuurt hij aan op een ontmoeting aan, maar de vrouw houdt het steeds af. Ze schrijft dat dat haar genezing negatief zou beïnvloeden, maar het lijkt een dungesluierd excuus van iemand die haar eenzaamheid wel best vindt. Dat je goed zonder je huwelijkspartner kan is het gekke niet, wel dat ze ook de piepjonge Ferdinand nauwelijks lijkt te missen. Ik spreek als vader als ik zeg dat dat een beetje vreemd is. Nu mijn kinderen pubers zijn en mij bij veel van hun activiteiten liever kwijt zijn, zou ik best wel even zonder ze kunnen. Maar zelf nu nog maar enkele dagen, anderhalve week hooguit. Echter, toen ze in de dreumes/peuter/kleuterfase waren, miste ik ze al als ik een dagje ging werken.
Ook maakt de vrouw ommetjes in het bos. Tijdens zo’n wandeling maakt ze kennis met een kluizenaar die niets meer krijgt dan een letter als naam. X. Een rare man die lange monologen tegen haar houdt, veelal brullend. Althans, zo vermoedt de vrouw, want ze hoort hem immers niet. Uiteindelijk vraagt X. haar met hem mee te gaan, weg uit het bos. Een leven elders, zonder Hubert, zonder Ferdinand. Ze vraagt X. bedenktijd, lijkt een leven met hem niet werkelijk te overwegen. Maar evenmin direkt te verwerpen. Tot ze, opeens, weer weet hoe ze moet horen en teruggaat naar haar oude leven.
Waar ze, als gezegd, ook niet helemaal meer in lijkt te passen.
Misschien zit de beklemming van De mansarde hierin: dat het zich tegen elke interpretatie lijkt te verzetten. De ware horreur is gewoonstleven, zei ik eerder; de hoofdpersoon zou je kunnen zien als een vrouw die alles wat de meeste mensen als normaal beschouwen als benauwend ervaart.
Maar waarom dan dat maffe verleden, die tijdelijke doofheid? Dat geeft ruimte aan een lezing waarin de vrouw te labiel is voor een normaal bestaan (de werkelijkheid is voor mensen die drugs niet aankunnen, zou Tom Waits zeggen), waar ik juist de idee zo schoon vond dat het beangstigende in dat normale bestaan te vinden is.
Waarin de dingen gaan zoals ze gaan, en misschien niet zoals je wilde dat ze gingen. Er is niet veel nodig om het beangstigend te vinden, toch? Misschien alleen maar een huis, en een baan, en alles dat je op rails houdt waar je vervolgens nooit meer af kunt. Je bent samen met iemand die je ook maar ooit eens bij toeval hebt ontmoet, dat had net zo goed iemand anders kunnen zijn. X. bijvoorbeeld. Ja. Of toch maar nee. Een leven met X. lijkt geen serieus alternatief voor haar huidige leven; X. is een agressieve, boosaardige, absurde man en niet een gemiste kans.
Gaat het over gewoonstleven als zelfverkozen gevangenschap? Nee. Ja. Zijdelings misschien. Alvast vrij zeker misschien niet over de zijwegen die je misschien beter ingeslagen was.
Mogelijkerwijs is De mansarde in weerwil van alle bizarre elementen licht autobiografisch; ook Marlen Haushofer heeft enige tijd niet voor haar toen nog jonge kind kunnen zorgen. En eveneens deelt ze met de hoofdpersoon een jeugd op het platteland.
Wat ook kan zijn, is dit. Dat je dit boek helemaal niet moet interpreteren. Maar gewoon lezen. Over je heen laten komen in kortere en langere golven. En dat dat is zoals het leven zelve, is iets wat je mij niet zult horen zeggen. Ofja. Je hoort het mij wel zeggen maar ik bedoel er verder niks mee.
Gewoon maar. Een onbehaaglijke en prachtige roman. Of prachtig onbehaaglijk misschien. Te ervaren door iedereen, behalve voor die collega uit mijn depot.
Flaptekst van de roman uit 1969 van Marlen Haushofer
Een vrouw leidt op het eerste gezicht een rustig bestaan met man en kinderen. De mansarde (dakkamer) is haar domein, daar maakt ze tekeningen van insecten, vissen en vogels. Totdat op maandagochtend een gele enveloppe bezorgd wordt, met daarin haar eigen aantekeningen uit een periode waaraan ze niet herinnerd wil worden.
Net als in De wand schildert Marlen Haushofer in De mansarde een ontroerend en beklemmend portret van een vrouw die zich bewust wordt van het psychisch isolement waarin ze leeft.
Marlen Haushofer is geboren op 11 april 1920 als Marie Helene Frauendorfer in Frauenstein, Oostenrijk. Ze was een Oostenrijkse schrijfster wier werk na haar dood een heropleving zag, mede dankzij de feministische en ecologische thema’s die in haar oeuvre naar voren komen. Inmiddels staat ze bekend als een van de grootste auteurs van Oostenrijk. Haushofer overleed op 21 maart 1970 in Wenen aan de gevolgen van botkanker. Ze werd slechts 49 jaar oud.