Categorie archieven: Filosoof

Filosofie, Filosoof, Recensie, Tunesische schrijver

Mehdi Belhaj Kacem – God, techniek en alwetendheid

Mehdi Belhaj Kacem God, techniek en alwetendheid recensie, review en informatie boek met een essay over het kwaad. Op 12 maart 2026 verschijnt bij Uitgeverij Ten Have de Nederlandse vertaling van het essay van de Frans-Tunisische filosoof Mehdi Belhaj Kacem. Hier lees je informatie over de inhoud van het boek, de auteur en over de uitgave.

Mehdi Belhaj Kacem God, techniek en alwetendheid recensie van Tim Donker

Kan een filosofie een muziekstuk zijn?, ja kan, is, wordt gedaan, hier.

Of.

Misschien zit het achterplat, als altijd, daar ook wel voor iets tussen.

“[G]oddelijke eigenschappen [worden] in ons tijdperk belichaamd [..] door de technowetenschap.”, staat daar, op dat achterplat, en: “[T]echnologie, […] ooit begonnen als hulpmiddel, [heeft] de rol van God [..] overgenomen.” Wel. De idee dat wetenschap tegenwoordig een religieuze status heeft, en dat de verlichting dus met een zekere verblinding gepaard is gegaan, kwam ik eerder al tegen bij figuren als Mattias Desmet en René ten Bos en ik vind het een prikkelende gedachte. Er niet ganzelijk nevens ook. Dus ik verheugde me al. Op een flinke portie feyerabendiaanse relativering de kritiekloze wijze waarop de geseculariseerde mens “het laatste woord” altoos weer in de mond van de wetenschap wenst te leggen. Kacem trekt wel een parallel tussen religie en wetenschap en opteert ook voor een radicaal en algeheel atheïsme (dus ook een “ontgoddelijkte” wetenschap), maar niet helemaal op de manier die ik in gedachten had toen ik me lezend zette. En hij komt ook via omtrekkende bewegingen daar waar ik niet dacht dat hij heen zou gaan.

Misschien omdat dit “essay” (een kleine 160 pagina’s vind ik een nogal behoorlijk essay) gebaseerd is op een lezing die Kacem in 2016 hield; een lezing die naar de wens van organisator Bertrand Schefer moest gaan over “de subjectiviteit en de ervaring van ieder van ons die beelden bekijkt, maakt of interpreteert” (welja), komt Kacems betoog als een trage dans tot de kern: verschuiving, herhaling, verschuiving, herhaling, verschil (of is het een knipoog naar Deleuze, Kacem?). De woorden ontvouwen zich als de noten van een minimalistisch muziekstuk, met een maximalistisch orgelpunt.

Hij begint met een kantelpunt.

Er moet altijd een kantelpunt zijn. Waarom moet er altijd een kantelpunt zijn? (de idee dat er ooit een kantelpunt geweest zou zijn, staat trouwens wat haaks op wat hij verderop in het boek beweert)

Hij begint met beelden, inderdaad. De Franse revolutie bracht de val van het monarchale christendom. Kunstenaars haalden vanaf dat moment hun inspiratie niet langer uit het goddelijke, maar daarentegen uit het kwaad. Postrevolutionaire kunst wordt, aldus Kacem, gedomineerd door wat hij “traumatiserende” beelden noemt. Dat woord komt nogal eens terug in zijn filosofie en ik moet u zeggen dat ik met Gerbrand Bakker een diep wantrouwen deel tegen dit overmatige gebruik. Trauma. Alles is maar een trauma tegenwoordig. Iedereen is getraumatiseerd. In de filosofie van Mehdi Belhaj Kacem zeker, en dit maakte me aanvankelijk wat sceptisch. Daar kwam bij dat ik er niet geheel zeker van ben dat het kwaad pas na de bestorming van de Bastille in de kunst gekomen is. Ik ben geen kunsthistoricus en ik kan er best naast zitten. Maar toch. Alsof de bijbel ook al niet vol staat van, laat ik het dan ook maar zeggen, “traumatiserende” beelden. Nota bene het oerbeeld van het Christendom. De Mens aan het kruis, dat is toch ook al niet zo’n heel prettig beeld, wel? Maar het zal niet geheel onwaar zijn dat “moderne” kunst wat onbeschaamder is in het tonen van weerzinwekkende beelden. Kacem verbindt dit aan het aristotelische begrip katharsis (Aristoteles! Gaat toch ook alweer wat verder terug dan de Franse revolutie), en stelt en passant dat technologie een democratisering van de katharsis bracht: waren De Goya en De Sade nog enigszins voor de elite; Game of Thrones is voor iedereen. Het kwaad alledaags gemaakt, genormaliseerd zo je wil.

Makenschap. Het bestel.

Misschien is het nu goed om te weten dat Kacem alles dat niet natuurlijk is, technologisch noemt. Dat wat uit de zichzelf voortkomt, is natuurlijk; dat wat door de hand van de mens wordt gemaakt, is technologisch. De mens is dus van meet af aan een technologisch wezen, en hier komt het langzamerhand het cruciale punt. De mens is namelijk het enige dier dat zijn geheugen buiten zichzelf bewaart (schrift, computer), en er is ontzettend veel meer buiten de mens dan in hem. Hier komt ook de idee van “ontologische alzheimer” kijken, al had dit van mij iets steviger in de verf gezet mogen worden. De optelsom van al het weten is God (Spinoza?), lichtelijk gelijk aan de noösfeer die u van Teilhard de Chardin kunt kennen (en anders wel van Llorenç Villalonga). In de onmetelijke hoeveelheid van dit “opgetelde weten”, en alle daaruit voortkomende informatiestromen, ligt de oorzaak van alle pathologieën. Zo bezien maken wetenschap en technologie de mens dus misschien wel eerder zieker dan gezonder. Maar er is meer. En daar komt de verwantschap met religie kijken. Monotheïstische religies hebben een hiernamaals gepostuleerd en dit heeft wetenschappers, uitvinders; zeg voorvechters van de zogeheten “vooruitgang” (ja, progressieven!) verzoend met het vernietigen van het milieu. Misschien niet zozeer omdat er toch een hemel is, en heel die aarde wel verkloot mag worden maar wel omdat er een “daar” is waarnaar gestreefd moet worden, een “anders en beter” dat wel een offer waard is. De Jezus van de wetenschap is dan de cyborg, de menswording van het de gehele mensheid overstijgend superwezen dat techniek heet. Internet van dingen. Internet van lichamen. Biotechnologie. Transhumanisme: waar wetenschappers, net als gelovigen, streven naar onsterfelijkheid. Zo is wetenschap volgens Kacem feitelijk ten diepste religieus. En communistisch bovendien: planetaire communicatie; de planeet getransformeerd tot één gigantisch brein waar iedereen deel aan heeft. De huidige staat der techniek als de verwezenlijking van de communistische droom? Hoe ongerijmd. Hoe geniaal ook. Een alternatieve titel had dan ook God, techniek en onsterfelijkheid kunnen zijn.

In zijn visie op de technoïde mens brengt Kacem uiteindelijk ook zijn meest diepzinnige filosofie in stelling. Die heeft alles te maken met pleonectiek. Hij zegt toe deze filosofie in een komend werk verder uit te werken, maar het voorschot dat hij hier geeft is alvast veelbelovend. In deze analyse verschijnt de mens als een pleonectisch wezen. Dit gaat verder dan hebberigheid alleen; pleonectiek wijst op een buitensporige toe-eigening. Een steen eigent zich niks toe, en “leeft” tweehonderd miljoen jaar. Dieren eigen zich alleen datgene toe dat nodig is om te overleven. De meeste dieren leven individueel bezien dan wel korter dan mensen, maar ze doen ook niks om het voortbestaan van de soort in gevaar te brengen. Mensen eigen zich alles toe. Niet alleen in materiële zin, maar ook in ruimtelijke. De hele aarde is nog niet genoeg, ook het heelal moet gekoloniseerd. Ook het willen weten, het willen kennen is eindeloos. Wetenschap dient dus ook deze pleonectiek (die mij overigens uiterst heideggeriaans aandeed, het deed mij onmiddellijk denken aan Heideggers idee van de mens als “ontverringsmachine”): alles moet in het bezit van de mens komen, verkend zijn door hem, geweten, gemeten, geannexeerd door hem. Dit zal ook zijn ondergang zijn. In de woorden van Kacem: “De meest gigantische […] toe-eigening die ooit op aarde is waargenomen […] resulteert in de meest catastrofale onteigening die ooit is waargenomen”. En dat wordt nog toegejuicht ook! Kacem citeert Stephen Hawking: “Zelfs als de mens zou verdwijnen, zou het feit dat hij zich de meest wetten van het universum heeft toegeëigend een ongekende prestatie blijven. In reactie hierop zegt Kacem, toewerkend naar zijn slotpleidooi: “Ik vind geen troost voor de miljarden wreedheden die sinds we hier verschenen op aarde zijn begaan om tot al deze kennis te komen; kennis die tot overmaat van ramp misschien wel tot niets heeft gediend. Ik kan mezelf er niet toe brengen te denken, zoals de meeste traditionele filosofen, dat dit de ‘prijs was die we moesten betalen’ om op een dag tot iets beters te komen.”, en: “Misschien rest ons […], net zoals aan het einde van een andere magnifieke film over dit onderwerp, Spielbergs A.I. Artificial Intelligence, niets anders dan het downloaden van de beste cognitieve gegevens waarover de mensheid heeft kunnen beschikken, zodat we over een paar miljoen jaar, wanneer de meeste levensvormen van deze planeet zijn verdwenen, een ras van buitenaardse wezens al deze prachtige gegevens kan terugwinnen, om er hopelijk beter gebruik van te maken. Deze tekst, en al mijn werk, zou slechts een kleine bijdrage zijn, een waarschuwend getuigenis voor de fouten die niet herhaald mogen worden – als een soort met een beter geheugen dan wij er ooit toegang toe krijgt.” Een soort met een beter geheugen? Een soort met een beter geheugen? Echt? En gij meent dat, Kacem? Maar als ik de finesse van uw filosofie juist gevat heb, lijkt het mij veeleer toch juist om een minder te gaan? Minder ruimte innemen, minder pleonectiek, minder willen weten, het geheugen minder belasten. Het woord beter wijst namelijk weeral op de jacht voorwaarts, naar dat daar waar alles glanzender, onovertrefbaarder, geweldiger is. En dit daar is toch juist het kwaad van de mens, het kwaad van de techniek, het kwaad van de wetenschap? (het kwaad heeft het kwade gevat, zegt Małgorzata Lebda).

Met God, techniek en alwetendheid weeft Mehdi Belhaj Kacem een belangwekkende filosofie. Draad voor draad. Sommige draden leiden rechtstreeks naar de kern, andere, zoals die over de “traumatiserende beelden” die kunstenaars vanaf de Franse revolutie over de mensheid zijn blijven uitstorten, lijken wat losser van aard. Hopelijk wordt zijn nog te verschijnen hoofdwerk over de pleonectiek ook vertaald.

Ik kende Kacem eerlijk gezegd niet maar hij heeft nog veel meer geschreven. Ook enkele fictiewerken, die blijkens de inleiding van de vertaler, Pieter Lemmens, eveneens zeer lezenswaard zouden moeten zijn. Helaas der helazen lees ik geen Frans. Aan het werk dus, Pieter Lemmens. Na dit essay wil ik meer lezen van Mehdi Belhaj Kacem. Veel meer.

Mehdi Belhaj Kacem God, rechniek en alwetendheid

God, techniek en alwetendheid

Een essay over het kwaad

  • Auteur: Mehdi Belhaj Kacem (Tunesië)
  • Soort boek: filosofisch essay
  • Uitgever: Ten Have
  • Verschijnt: 12 maart 2026
  • Omvang: 160 pagina’s
  • Afmetingen: 13,5 x 21,5 x 1,4 cm
  • Gewicht: 202 gram
  • Uitgave: paperback / ebook
  • Prijs: € 23,99 / € 11,99
  • Boek bestellen >

Flaptekst filosofisch boek over het kwaad van Mehdi Belhaj Kacem

De Frans-Tunesische filosoof Mehdi Belhaj Kacem beschikt over een zeldzaam origineel tegengeluid. In dit boek schrijft hij over de rol van technologie in ons leven en in onze maatschappij, met een scherpte en radicaliteit die hem in Frankrijk al tot cultfilosoof maakte.

Deze Nederlandse vertaling introduceert een denker die de erfenis van Derrida en Badiou weet te verbinden met de urgentie van het heden – een onderscheidend werk voor de lezers van Byung-Chul Han en Markus Gabriel.

Mehdi Belhaj Kacem is geboren op 17 april 1973 in Parijs. Hij is een Frans-Tunesische schrijver, filosoof en acteur en is bekend om zijn provocerende, vaak nihilistische essays en zijn breuk met Alain Badiou. Naast fictie publiceerde het meerdere filosofische teksten.

Bijpassende boeken

Filosoof, Palestina

Hannah Arendt – Over Palestina

Hannah Arendt Over Palestina recensie, review en informatie over de inhoud van het boek van de Duits-Amerikaanse filosoof. Op 12 maart 2026 verschijnt bij Uitgeverij De Bezige Bij de Nederlandse vertaling van twee essays die Hannah Arendt schreef over de Palestijnse kwestie. Hier lees je informatie over de inhoud van het boek, de auteur en over de uitgave.

Hannah Arendt Over Palestina recensies en reviews

Als er in de media een boekbespreking, review of recensie verschijnt, het boek van Hannah Arendt met een voorwoord van Alicja Gescinska, dan besteden we er op deze pagina aandacht aan.

Hannah Arendt Over PalestinaHannah Arendt Over Palestina bestelmogelijkheden

Over Palestina

  • Auteur: Hanna Arendt (Verenigde Staten)
  • Soort boek: non-fictie
  • Nederlandse vertaling: Alicja Gescinska
  • Uitgever: De Bezige Bij
  • Verschijnt: 12 maart 2026
  • Omvang: 176 pagina’s
  • Uitgave: gebonden boek
  • Prijs: € 22,99
  • Bestelmogelijkheden boek >

Flaptekst van het boek van Hannah Arendt over Palestina

Hannah Arendts inzicht over de vluchtelingenproblematiek was even groot als haar gevoeligheid ervoor. Dat is niet toevallig: Arendt was zelf jarenlang tot een staatloos bestaan veroordeeld. Ook het lot van de Palestijnse vluchtelingen hield haar sterk bezig. Wat is het verleden en wat is de toekomst van Palestina in de wereldpolitiek? Een antwoord op die vraag vinden we in twee teksten van haar die nu voor het eerst in vertaling verschijnen.

De eerste tekst dateert uit 1944, toen Palestina nog Brits mandaatgebied was en Israël nog geen staat. Arendt beschouwt daarin de rol van olie, de kansen die wereldmachten daarin zien voor eigenbelang, en de spanningen tussen bewoners van het gebied die daarvan het gevolg waren.

De tweede tekst is bijna tien jaar na de Nakba geschreven, en heeft één centrale bekommernis: hoe kunnen we Palestijnen weer een menswaardig bestaan geven? Arendt hekelt, samen met andere intellectuelen en experts, de onhoudbaarheid van de situatie van de Palestijnen. Al in 1958 vonden zij dat hun mensonwaardige lot té lang aanhield. Ze stelden een rapport en een plan op om de op dat moment 940.000 ontheemde Palestijnen een nieuw thuis te bieden.

Vertaald door en met een voorwoord van Alicja Gescinska.

Bijpassende boeken

Filosofie, Filosoof, Nederlandse filosoof

Henk van der Waal – Lui worden

Henk van der Waal Lui worden recensie en informatie over inhoud van het boek met een pleidooi voor langzaam leven. Op 11 maart 2026 verschijnt bij Uitgeverij Querido het nieuwe boek van Henk van der Waal, de Nederlandse dichter en filosoof. Hier lees je informatie over de inhoud van het boek, de auteur en over de uitgave.

Henk van der Waal Lui worden recensies en reviews

Als er in de media een boekbespreking, review of recensie verschijnt van luit worden, Een pleidooi voor langzaam leven, het boek van Henk van der Waal, dan besteden we er op deze pagina aandacht aan.

  • “Een van de hoogtepunten is een messcherpe evocatie van Wijk aan Zee als de sublieme locatie voor een mystieke ervaring. Dit boek tilt je op.” (Piet Gerbrandy, De Groene Amsterdammer
    over Mystiek voor goddelozen)
  • “Misschien is het beter te zeggen dat Van der Waals werk even gulzig als afgemeten is, even gretig als geconcentreerd. De letterkast van het onvoltooide is een uitnodiging tot een wild cerebraal feest dat nooit meer stopt.” (De Reactor over De letterkast van het onvoltooide)

Henk van der Waal Lui worden

Lui worden

Een pleidooi voor langzaam leven

  • Auteur: Henk van der Waal (Nederland)
  • Soort boek: filosofieboek, non-fictie
  • Uitgever: Querido
  • Verschijnt: 11 maart 2026
  • Omvang: 272 pagina’s
  • Uitgave: paperback
  • Prijs: € 24,99
  • Bestelmogelijkheden boek >

Flaptekst van het nieuwe boek van Henk van der Waal, de Nederlandse filosoof

Wij mensen zijn zo slim en machtig geworden dat we alles wat leeft en bestaat naar onze hand kunnen zetten. Maar de ijver waarmee we dat doen put de aarde uit, zet ons tegen elkaar op en vervreemdt ons van onszelf en alles om ons heen.

Dat moet en kan anders, laat Henk van der Waal de excentrieke filosoof Thaddeus betogen in Lui worden. In drie redevoeringen zet deze raadselachtige figuur uiteen hoe we door langzaam te leven niet alleen de natuur en onze uitgewoonde moraal kunnen revitaliseren, maar ook een dam kunnen opwerpen tegen de stroom aan verplichtingen die dagelijks op ons afkomt.

Het resultaat? Oog hebben voor elkaar en zelf eindelijk weldadig achterover kunnen leunen tegen de rug van de tijd.

Henk van der Waal is geboren in 1960 in Hilversum. Hij is dichter en filosoof. Zijn werk werd onderscheiden met de C. Buddingh’-prijs en de Ida Gerhardt Poëzieprijs en genomineerd voor de VSB Poëzieprijs. In 2012 publiceerde hij het essay Denken op de plaats rust, dat in 2017 een vervolg kreeg met de wijsgerige dialoog Mystiek voor goddelozen. Met Lui worden sluit hij dit filosofische drieluik af.

Bijpassende boeken

Talen, Filosofie, Filosoof, Taalkunde, Wetenschap

Charles Taylor – The Language Animal

Charles Taylor The Language Animal review, recensie en informatie boek over de volledige omvang van het menselijk taalvermogen. Op 10 maart 2026 verschijnt bij Belknap Press het boek Charles Taylor de emeritus hoogleraar aan de faculteit filosofie van de McGill University. Er is geen Nederlandse vertaling van het boek verkrijgbaar.

Charles Taylor The Language Animal review en recensie

  • “Just as Humboldt believed that ‘possessing a language is to be continuously involved in trying to extend its powers of articulation, ‘ Charles Taylor’s new book, The Language Animal, demonstrates how the very study of language over time embodies the evolving human effort to extend our understanding–not only of language, but of the very self language helps to describe, propel, and transcend. It is a deeply thoughtful, historically enriching, and ultimately luminous book.” (Maryanne Wolf, Tufts University)
  • “There is no other book that has presented a critique of conventional philosophy of language in these terms and constructed an alternative to it in anything like this way.” (Akeel Bilgrami, Columbia University)
  • “Taylor is one of the handful of most important thinkers of our era. The line of thinking he develops in The Language Animal is basic to his whole work since Explanation of Behaviour. Many readers will grasp the importance of a constitutive view of language, and for them this will be a landmark book.” (Craig Calhoun, Director of the London School of Economics and Political Science)

Charles Taylor The Language Animal

The Language Animal

The Full Shape of the Human Linguistic Capacity

  • Auteur: Charles Taylor (Canada)
  • Soort boek: filosofisch taalkundig boek
  • Taal: Engels
  • Uitgever: Bellknap Press
  • Verschijnt: 10 maart 2026
  • Omvang: 368 pagina’s
  • Uitgave: paperback / ebook
  • Prijs:
  • Boek bestellen bij: Amazon / Bol

Flaptekst van het boek over de linguïstieke capaciteit van de mens

In seminal works ranging from Sources of the Self to A Secular Age, Charles Taylor has shown how we create possible ways of being, both as individuals and as a society. In his new book setting forth decades of thought, he demonstrates that language is at the center of this generative process.

For centuries, philosophers have been divided on the nature of language. Those in the rational empiricist tradition—Hobbes, Locke, Condillac, and their heirs—assert that language is a tool that human beings developed to encode and communicate information. In The Language Animal, Taylor explains that this view neglects the crucial role language plays in shaping the very thought it purports to express. Language does not merely describe; it constitutes meaning and fundamentally shapes human experience. The human linguistic capacity is not something we innately possess. We first learn language from others, and, inducted into the shared practice of speech, our individual selves emerge out of the conversation.

Taylor expands the thinking of the German Romantics Hamann, Herder, and Humboldt into a theory of linguistic holism. Language is intellectual, but it is also enacted in artistic portrayals, gestures, tones of voice, metaphors, and the shifts of emphasis and attitude that accompany speech. Human language recognizes no boundary between mind and body. In illuminating the full capacity of “the language animal,” Taylor sheds light on the very question of what it is to be a human being.

Charles Taylor is born on 5 november 1931 ub Montreal, Canada. He is Professor Emeritus in the Department of Philosophy at McGill University. Author of The Language Animal, Sources of the Self, The Ethics of Authenticity, The Explanation of Behavior and A Secular Age, he has received many honors, including the Templeton Prize, the Berggruen Prize, and membership in the Order of Canada.

Bijpassende boeken

Filosofie, Filosoof

Julian Baggini – Hoe de wereld denkt

Julian Baggini Hoe de wereld denkt recensie, review en informatie boek, een mondiale geschiedenis van de filosofie. Op 5 maart 2026 verschijnt bij Uitgeverij Ten Have de Nederlandse vertaling van How the World Thinks, het boek van de Britse filosoof en schrijver Julian Baggini. Hier lees je informatie over de inhoud van het boek, de auteur en over de uitgave.

Julian Baggini Hoe de wereld denkt recensies en reviews

Als er in de media een boekbespreking, review of recensie verschijnt van Hoe de wereld denkt, Een mondiale geschiedenis van de filosofie, geschreven door Julian Baggini, dan besteden we er op deze pagina aandacht aan.

  • “Fantastisch. De intellectuele en spirituele rijkdom van dit boek maakt het tot een essentieel werk voor ons verdeelde en gevaarlijk onrustige tijdperk.” (Richard Holloway)
  • “Dit gedurfde en fascinerende boek probeert zich met bescheidenheid te verdiepen in andere filosofische tradities, maar zonder ze op een neerbuigende manier uit te sluiten van de kritiek die hij op de onze toepast, … Behendig [en] rigoureus.” (Jane O’Grady, Financial Times)
  • “Hoe de wereld denkt is een even ambitieus als toegankelijk boek.” (Trouw, ∗∗∗∗)

Julian Baggini Hoe de wereld denkt

Hoe de wereld denkt

Een mondiale geschiedenis van de filosofie

  • Auteur: Julian Baggini (Engeland)
  • Soort boek: filosofieboek
  • Origineel: How the World Thinks (2018)
  • Uitgever: Ten Have
  • Verschijnt: 3 maart 2026
  • Omvang: 464 pagina’s
  • Afmetingen: 13,8 x 21,7 x 3,3 cm
  • Gewicht: 490 gram
  • Uitgave: paperback / ebook
  • Prijs: € 27,99 / € 14,99
  • Bestelmogelijkheden boek >

Flaptekst boek van Julian Baggini met een mondiale geschiedenis van de filosofie

De wortels van het denken reiken veel verder dan het Westen. Julian Baggini verkent hoe uiteenlopende culturen, van het boeddhisme in Azië en de oude wijsheden van de Aboriginal Australiërs tot de Afrikaanse ubuntu-filosofie en islamitische denkrichtingen, door de eeuwen heen hebben nagedacht over waarheid, geluk, rechtvaardigheid en identi­teit.

Baggini laat zien hoe ons eigen denken is gevormd door deze kruisbestuiving van ideeën, en hoe een wereldwijder perspectief ons begrip van filosofie kan verdiepen. ‘Hoe de wereld denkt’ is een panorama aan ideeën dat licht werpt op vragen als: waarom is het Westen zo individualistisch? Waarom wortelt het secularisme niet overal even diep? En wat ligt aan de basis van China’s afkeer van politieke vrijheid?

Julian Baggini is geboren op 9 september 1968 in Folkstone, Engeland. Hij is een Britse publieksfilosoof, bekend van o.a. Hoe de wereld denkt en Leer denken als een filosoof. Hij is oprichter van The Philosophers’ Magazine.

Bijpassende boeken

Filosofie, Filosoof

Claude Lefort – Democratie & totalitarisme

Claude Lefort Democratie & totalitarisme recensie, review en informatie boek uit 1981 van de Franse filosoof. Op 11 november 2024 verschijnt bij Uitgeverij Boom de Nederlandse vertaling van L’Invention démocratique, geschreven door Claude Lefort. Hier lees je informatie over de inhoud van het boek, de auteur en over de uitgave.

Claude Lefort Democratie & totalitarisme recensie van Tim Donker

Het is koud. En het schemert al. En daar sta ik mijn post te sorteren, en achter mijn rug doet een collega hetzelfde met zijn post. En hoe het zo gekomen is, weet ik niet meer, maar we zijn, al sorterende, verwikkeld geraakt in een politieke discussie. Meer in het bijzonder een discussie over democratie. En als ik opmerk dat de scheidslijn tussen democratie en totalitarisme beangstigend dun is, zegt hij Daar zullen mensen die in echt onderdrukkende regimes leven heel anders over denken. En ik ben verbaasd, want het punt van mijn opmerking was niet dat democratie in zichzelf reeds dictatoriale trekjes heeft (al zou je dat best hard kunnen maken) maar veeleer dat een democratische staatsvorm in bepaalde omstandigheden kan overgaan in een totalitair systeem. Bestaan er immers niet genoeg voorbeelden van democratisch gekozen dictators? Maar dan heeft mijn collega zijn post bij elkaar en rest er nog een groet en sta ik alleen in het depot. En ik had Lefort nog wel willen noemen.

De scheiding van de machten, zo stelt Lefort, maakt dat in een waarachtige democratie de macht, de wet en het weten steeds onbepaald is; elke keer opnieuw vastgesteld moet worden. Er is geen onbediscussieerrbare, van God gegeven Almachtige en Alwetende leider meer die het volk vertelt wat het moet denken. Van deze onbepaaldheid is de hele maatschappij doortrokken en in zekere zin is onzekerheid dus de basis van de democratie. Onder bepaalde omstandigheden kan de onzekerheid echter te groot worden. Tijdens ernstige economische malaise, bij grote (natuur)rampen, (dreigende) oorlog, terrorisme, of, zeg, een griepvirusje, ontstaat er bij het volk behoefte aan duidelijkheid. Orde. Geen verdeeldheid meer, iedereen verenigd onder eenzelfde gedachte, eenzelfde mening. Een sterke leider. Dan is de tijd rijp om een democratie over te laten gaan in een totalitair regime.

In een democratische staat is geen enkele macht nog aan een lichaam verbonden (God is dood en de egocraat ook), de macht is een lege plaats die slechts tijdelijk door stervelingen wordt bezet. Van geen enkele wet zijn de formuleringen onaanvechtbaar; alles moet steeds opnieuw ter discussie gesteld (mogen) worden – zoiets als een “permanente coronawet” is dus al per definitie ondemocratisch.

Zo bezien kunnen democratieën dus ook sluipenderwijs totalitair worden. De oproep van Rutte tijdens de coronacrisis om vooral niet “die eigenwijze Nederlander” te zijn was een ondemocratische, feitelijk totalitaire oproep. Verdeeldheid is een kenmerk van de democratie; wanneer de overheid eist om vooral geen andere mening te hebben dan anderen, begint het eng te worden. Totalitarisme vaart wel bij een duidelijk vijandsbeeld; weten wie de goeden en wie de slechten zijn. Vernietiging van het recht op recht; als bepaalde keuzes bepaalde gevolgen hebben, hoeft het klaarblijkelijk geen verbazing te wekken als binnen een bepaald tijdsgewricht sommigen rechtelozer zijn dan anderen (bijvoorbeeld ongevaccineerden). Er is sprake van het Ene, Ware volk dat pluriformiteit slechts tot bepaalde hoogte toestaat (zoals Woke lief is voor iedereen behalve voor iedereen die niet Woke is). Als het “ware” discours alle macht krijgt, is de macht niet langer een lege (“vacante”) plek en is het totalitarisme -hoe ongemerkt ook- geïnstalleerd.

Dit zijn misschien niet bijzonder opmerkelijke gedachten, maar het verfrissende van Lefort is dat hij vanuit zijn marxistische achtergrond scherp het dictatoriale van communistische staatsvormen in ziet. Meermaals benadrukt hij “de blinde vlek” die links heeft voor het totalitarisme. Veelal wordt “verrechtsing” als problematisch gezien en worden vooral mensen als Thierry Baudet of Donald Trump gekarikaturiseerd. Het Ene Ware volk met zijn duidelijke vijanden; een welhaast calimeroësk Wij Zijn Goed En Zij Zijn Slecht (En Toch Is Het Helemaal Niet Eerlijk), maar linksom is het evenzeer goed mogelijk om in de onderdrukkende val te trappen. Inzake corona, woke of klimaatdebat is zeker niet iedereen in linkse kringen vrij om te zeggen wat hij denkt. De uitholling van democratische waarden is niet, zoals vaak gedacht lijkt te worden, alleen een rechtse hobby – ter linkerzijde loert het gevaar eveneens, en nog onzichtbaarder ook omdat links vaak opgetuigd wordt met weldenkendheid, objectiviteit, wetenschappelijke aanspraken en (slechts ogenschijnlijke) tolerantie (en rechts zou in deze visie alleen opereren vanuit onderbuikgevoelens en populisme).

Intrigerender nog zijn de regels van Tocqueville die Lefort aanhaalt over de verzorgingsstaat: “Boven [de burgers] torent een immense en bevoogdende macht uit die zich als enige belast met de zorg voor hun genietingen en het toezicht op hun lot. Zij is absoluut, nauwkeurig, regelmatig, vooruitziend en zachtmoedig. Zij zou op het vaderlijk gezag lijken als zij, evenals dat gezag, tot taak zou hebben de mensen voor te bereiden op de volwassenheid, maar zij probeert juist niets anders te doen dan hen onherroepelijk in hun kindertijd vast te houden; zij ziet graag dat burgers genieten, mits zij alleen maar aan hun genietingen denken. Zij werkt met genoegen aan hun geluk, maar wil er de enige vertegenwoordiger en de enige scheidsrechter van zijn; zij biedt hun veiligheid, kent en regelt hun behoeften, vergemakkelijkt hun genoegens, zorgt voor hun voornaamste zaken, staat aan het hoofd van hun nijverheid, regelt hun erfopvolging, verdeelt hun erfenissen; waarom kan zij hun niet volledig de moeite van het denken en de last van het leven besparen?” Lefort lijkt deze woorden enigszins weg te wuiven; neemt de idee dat de (democratische) verzorgingsstaat van meet af aan iets totalitairs heeft met een korreltje zout (doet het ergens zelfs als flagrante nonsens af). En wellicht was Tocqueville niet geheel vrij van aristocratische neigingen; de verzorgingsstaat is er niet voor diegenen die door geld, verstand, gezondheid e.d. al zo bevoorrecht zijn dat ze geen hulp behoeven om hun plan te trekken. Vanuit ivoren torens is het goed praten, kun je denken. Maar het inzicht dat de verzorgingsstaat -hoe prachtig het als idee ook is- in haar uiterste consequentie uitmondt in een naar het totalitaire overhellende bemoeizucht lijkt me niet geheel onjuist. Vervang in de hoger geciteerde regels van Tocqueville het woord “genietingen” voor “angst”, en je hebt een aardig goed plaatje van de situatie waar we in het Nederland van nu in zitten. De staat als patriarch; de overheid als vader of voogd die wel even voor al schrijven hoe een goed volk geacht wordt te denken. Steeds met angst als pressiemiddel, want angstige mensen zijn kneedbare mensen. Krijg het volk bibberend van angst onder de tafel. Stuur ze bijvoorbeeld folders over noodsituaties. En dan zitten ze. Wel met z’n allen onder dezelfde tafel, en bibberend om dezelfde angsten. Oorlog. Rampen. Virussen. Vrees steeds alles. Bovendien keert democratie zich in zijn gelijkheidsideaal af van een klassenmaatschappij en stelt het het volk boven het individu. Maar wat is een volk anders dan een verzameling individuen? Hier doet zich de paradox voor dat het volk zichzelf als meester ziet. Deze paradox zag je weeral onder corona het duidelijkst verwezenlijkt: het welzijn van het volk werd opgeofferd om het welzijn van het volk veilig te stellen. In de democratie is de macht van niemand, en dus heeft zij de aard onzichtbaar te woekeren. Het is zoiets als de kat van Schröderer: het is daar zolang we aannemen dat het er is. Of: zolang iedereen meespeelt. Meningen zijn gelegitimeerd op voorwaarde dat zij over de kracht van het getal beschikken.

Democratie als een systeem waarin het volk het volk onderdrukt? Misschien wat zwaar op de hand, maar het vlak kan gemakkelijk gaan hellen wanneer tijden onzeker lijken. Van het diskwalificeren van afwijkende meningen over, bijvoorbeeld, klimaat kijken we immers al niet meer op. Als zelfs een doorgaans zeer weldenkend mens als Bruno Latour al zonder enige gene kan roepen dat klimaatsceptici geen toegang tot het debat meer zouden mogen hebben, staat er toch echt wel iets op het spel. Of, zoals Lefort zegt: “Wanneer politieke, juridische en intellectuele actoren dikwijls de indruk wekken aan orders te gehoorzamen die worden ingegeven door belangen, groepsdiscipline of het verleiden van de publieke opinie, dan moeten we ons zorgen gaan maken over hun corrumperende invloed.” Dan spreken journalisten, juristen en wetenschappers niet langer vrij maar het woord van diegenen wier brood zij eten. Ook daarvan zijn er inmiddels helaas al genoeg voorbeelden aan te wijzen.

Democratie & totalitarisme is geen nieuw boek (hoe zou het ook, Lefort is in 2010 overleden) maar een door Pol van de Wiel en Bart Verheijen gekozen samenstelling van door Lefort geschreven essays over dit thema. Dat verklaart waarom er soms wat overlap in bepaalde teksten zit, en ook het ontbreken van actualiteit (was bijvoorbeeld erg benieuwd geweest naar Leforts ideeën over het coronabeleid). Ook is Leforts schrijfstijl niet altijd even toegankelijk. Het maakte dat ik het boek af en toe moest wegleggen, een enkele keer zelfs voor weken of maanden (het verscheen in 2024, om u een idee te geven). Maar Democratie & totalitarisme is wel een indringend boek, en belangrijk in de manier waarop het de linkse “blinde vlek” klaar toont. Democratie is langs vele, zeker niet alleen rechtse, wegen vatbaar voor totalitarisme. Als vrijheid ons hoogste goed is -en die mening ben ik wel toegedaan- moeten we op ons hoede zijn. Waar zich de valkuilen bevinden, leert Lefort ons. Op het achterplat zegt filosoof Dirk Verhofstadt dat het werk van Claude Lefort een aanrader is voor alle politici en journalisten. Dat onderschrijf ik, maar ik zou eraan toe willen voegen dat iedere geletterde dit boek zou moeten lezen. Zolang tijden onzeker blijven, loopt de “lege” plek van de macht namelijk voortdurend gevaar ingevuld te worden door een “sterke” leider die ons een kant op gaat sturen waar we helemaal niet heen moeten willen.

Claude Lefort Democratie & totalitarisme

Democratie & totalitarisme

  • Auteur: Claude Lefort (Frankrijk)
  • Soort boek: filosofisch boek
  • Origineel: L’Invention démocratique (1981)
  • Nederlandse vertaling: Bart Verheijen
  • Uitgever: Boom Klassiek
  • Verschijnt: 11 november 2024
  • Omvang: 208 pagina’s
  • Uitgave: paperback
  • Prijs: € 25,90
  • Boek bestellen bij: Boekenwereld / Bol / Libris

Flaptekst van het boek van Claude Lefort de filosoof uit Frankrijk

De belangrijkste teksten van Claude Lefort over democratie en totalitarisme bijeengebracht.

In Democratie en totalitarisme zijn de invloedrijkste opstellen van de Franse denker Claude Lefort samengebracht. Lefort laat overtuigend zien dat de kwetsbaarheid van de democratie juist ook haar kracht is. Voor democratie is essentieel dat de macht als ‘lege plaats’ verschijnt. Zij mag slechts tijdelijk bezet zijn, anders dreigt het gevaar van totalitarisme. In de huidige geopolitieke constellatie is het denken van Lefort relevanter dan ooit.

Claude Lefort is geboren op 21 april 1924 in Parijs. Hij was een Franse politiek filosoof, vooral bekend om zijn inzichten over de democratie. Hij gaf les aan onder meer de Sorbonne en de École des hautes études en sciences sociales, waar hij was verbonden aan het Centre de recherches politiques Raymond Aron. Op 3 oktober 2010 overleed Claude Lefort in Parijs.

Bijpassende boeken

Filosofie, Filosoof, Nederlandse filosoof, Politiek, Politieke Boeken

Jurriën Hamer – Wat vrijheid van je vraagt

Jurriën Hamer Wat vrijheid van je vraagt recensie, review en informatie boek over een filosofie voor een bloedserieuze tijd. Op 15 januari 2026 verschijnt bij Uitgeverij De Bezige Bij het boek van de Nederlandse filosoof Jurriën Hamer. Hier lees je informatie van de inhoud van het boek, de auteur en over de uitgave.

Jurriën Hamer Wat vrijheid van je vraagt recensies

Als er in de media een boekbespreking of recensie verschijnt van Wat vrijheid van je vraagt, Filosofie voor een bloedserieuze tijd, het nieuwe boek van de Nederlandse filosoof en jurist Jurriën Hamer, dan besteden we er op deze pagina aandacht aan.

Jurriën Hamer Wat vrijheid van je vraagt

Wat vrijheid van je vraagt

Filosofie voor een bloedserieuze tijd

  • Auteur: Jurriën Hamer (Nederland)
  • Soort boek: filosofisch boek, politiek boek
  • Uitgever: De Bezige Bij
  • Verschijnt: 15 januari 2026
  • Omvang: 208 pagina’s
  • Uitgave: paperback / ebook
  • Prijs: € 22,99 / € 12,99
  • Boek bestellen >

Flaptekst van het boek van filosoof Jurriën Hamer

Ons denken over goed en kwaad verandert snel. Kortgeleden was een vliegvakantie een statussymbool, werden op kantoor onbekommerd foute grappen gemaakt en dacht je nauwelijks na over het stukje vlees op je bord of de sociale media op je telefoon.

Inmiddels merken we hoe hoog de prijs van onze achteloosheid is. De planeet warmt op, het publieke debat is ontspoord en een eerlijke, gelijkwaardige samenleving is ver weg. Vrijheid wordt keer op keer met vrijblijvendheid verward.

In Wat vrijheid van je vraagt pleit Jurriën Hamer voor een strenger liberalisme dat de uitdagingen van deze tijd bloedserieus neemt, en niet alleen onze rechten, maar ook onze plichten centraal stelt.

Jurriën Hamer is geboren in 1988. Hij is filosoof en jurist. Hij promoveerde aan de Universiteit Utrecht en deed onderzoek aan de London School of Economics. In 2021 publiceerde hij Waarom schurken pech hebben en helden geluk, waarvoor hij de Socratesbeker won.

Bijpassende boeken en informatie

Duitse filosoof, Filosofie, Filosoof

Stefan Klein – Verandering

Stefan Klein Verandering recensie en informatie boek over waarom dat zo moeilijk is en hoe het wel lukt, geschreven door de Duitse filosoof en natuurkundige. Op 8 januari 2026 verschijnt bij Uitgeverij De Bezige Bij de Nederlandse vertaling van Aufbruch geschreven door Stefan Klein. Hier lees je informatie van de inhoud van het boek, de auteur en over de uitgave.

Stefan Klein Verandering recensies

  • “Dit boek is niet de volgende gids voor zelfoptimalisatie van het individu, maar neemt de samenleving als geheel op de korrel.” (Sara Peschke, Süddeutsche Zeitung)
  • “Stefan Klein slaagt er op bewonderenswaardige wijze in om cognitieve obstakels voor verandering aan het licht te brengen, en daarmee een element dat ons allemaal verbindt.” (Miriam Scheibe, TAZ)

Stefan Klein Verandering

Verandering

Waarom dat zo moeilijk is en hoe het wel lukt

  • Auteur: Stefan Klein (Duitsland)
  • Soort boek: filosofieboek
  • Origineel: Aufbruch (2025)
  • Nederlandse vertaling: Alexander van Kesteren
  • Uitgever: De Bezige Bij
  • Verschijnt: 8 januari 2026
  • Omvang: 272 pagina’s
  • Uitgave: paperback / ebook
  • Prijs: € 24,99 / € 12,99
  • Boek bestellen >

Flaptekst van het boek van Stefan Klein de Duitse filosoof

We staan voor een aantal historische uitdagingen: de klimaatcrisis, de vergrijzing, de opkomst van kunstmatige intelligentie en steeds meer internationale conflicten. Alleen door echte verandering – van onszelf, en van de wereld – kunnen we die het hoofd bieden. Waarom houden we dan toch zo vast aan oude gewoontes en valse zekerheden?

In Verandering laat Stefan Klein zien waarom we van nature terughoudend zijn om het nieuwe te omarmen, en legt hij zeven illusies over vooruitgang bloot die ons verlammen. Aan de hand van wetenschappelijke bevindingen en een aantal opmerkelijke anekdotes onthult hij volgens welke wetten verandering werkt. Dit boek laat zien waarom verandering zo moeilijk is – en waarom het nog niet te laat is.

Stefan Klein is geboren op 5 oktober 1965 in München, Duitsland. Hij is natuurkundige, filosoof en Duitslands bekendste wetenschapsjournalist. Na zijn promotie in de biofysica richtte hij zich op het schrijverschap. Hij publiceerde een aantal bestsellers, waaronder De geluksformule (2003), dat meer dan een jaar op alle Duitse bestsellerlijsten stond en ook in Nederland een groot succes werd. Zijn in 2016 verschenen boek Dromen werd bekroond met de Deutscher Lesepreis. Stefan Klein woont en werkt in Berlijn.

Bijpassende boeken en informatie

Filosofie, Feministische boeken, Filosoof, Poolse schrijfster

Alicja Gescinska – Vrouwen in duistere tijden

Alicja Gescinska Vrouwen in duistere tijden recensie en informatie boek over tien denkers van blijvende betekenis van de Pools-Belgische schrijfster en filosoof. Op 19 december 2025 verschijnt bij Uitgeverij De Bezige bij de Nederlandse vertaling van het boek van Alicja Gescinska, de Pools-Belgische filosofe en schrijfster Hier lees je informatie van de inhoud van het boek, de auteur en over de uitgave.

Alicja Gescinska Vrouwen in duistere tijden recensies

Als er in de media een boekbespreking of recensie verschijnt van Vrouwen in duistere tijden, Tien denkers van blijvende betekenis, het nieuwe boek van de Pools-Belgische schrijfster en filosoof Alicja Gescinska, dan besteden we er op deze pagina aandacht aan.

Alicja Gescinska Vrouwen in duistere tijden

Vrouwen in duistere tijden

Tien denkers van blijvende betekenis

  • Auteur: Alicja Geschinska (Polen, België)
  • Soort boek: filosofisch boek
  • Uitgever: De Bezige Bij
  • Verschijnt: 19 december 2025
  • Omvang: 432 pagina’s
  • Uitgave: paperback / ebook
  • Prijs: € 29,99 / € 14,99
  • Boek bestellen >

Flaptekst van het boek van Alicja Geschinska over tien denkers van blijvende betekenis

“Indien het kwaad intrinsiek in de mens zit, dan ook het goede. En precies daarover gaat dit boek. Het is een aanklacht tegen het kwaad en een ode aan het goede waartoe de mens in staat is.”

Alicja Gescinska neemt de lezer mee op een woelige en filosofische reis door de vorige eeuw. In tien biografische portretten laat ze zien wat de mensheid kan leren van even moedige als intelligente vrouwen: Rosa Luxemburg, Anna Achmatova, Edith Stein, Hannah Arendt, Martha Gellhorn, Simone Weil, Jeanne Hersch, Etty Hillesum, Barbara Skarga en Judith Shklar.

Met woord en daad bevochten zij de verdrukking, de ontmenselijking, de vernietigingsdrang uit hun tijd. Ze waren bakens van licht in de donkerste uren van de mensheid. Daar betaalden ze vaak een hoge prijs voor: van de dood in kampen tot een leven in ballingschap.

Alicja Gescinska is in 1981 geboren in Warschau. Warschau, 1981. Ze is een Pools-Belgische schrijver en filosoof. Haar filosofische debuut De verovering van de vrijheid (2011) oogstte alom lof. Met haar debuutroman Een soort van liefde (2016) won ze de Debuutprijs 2017 en werd ze genomineerd voor de Confituur Boekhandelsprijs. Haar essay Thuis in muziek. Een oefening in menselijkheid (2018) stond op de shortlist voor de Socratesbeker. Intussen komen mensen om (2019) werd bekroond met de Liberales-boekenprijs 2019. In 2020 schreef ze het essay voor de Maand van de Filosofie: Kinderen van Apate. Over leugens en waarachtigheid . In 2021 debuteerde ze als dichter met de bundel Trojaanse gedachten . Haar theatermonoloog Apate spreekt verscheen in het voorjaar van 2022, waarin zij spreekt over de leugen als deugd. In 2025 verscheen de novelle De gezichtslozen over een fotografe die in Beirut een vluchtelingenkamp bezoekt.

Bijpassende boeken en informatie

Filosofie, Catalaanse schrijver, Filosoof

Josep Maria Esquirol – Intiem verzet

Josep Maria Esquirol Intiem verzet recensie en informatie boek van de Catalaanse filosoof naar een filosofie van nabijheid. Op 4 december 2025 verschijnt bij Uitgeverij Ten Have de Nederlandse vertaling van La resistència íntima, geschreven door Josep Maria Esquirol, de filosoof afkomstig uit Catalonië. Hier lees je informatie over de inhoud van het boek, de auteur en over de uitgave.

Josep Maria Esquirol Intiem verzet recensie

  • “Een intense en inspirerende bespiegeling die weerstand biedt aan het geblaat van de meest luidruchtige mensen en om voortdurend zowel aan anderen als onszelf te twijfelen. Een stimulerende oproep voor de relevantie van filosofisch denken in ons dagelijkse zijn.” (Neverimitate)
  • “Een helder essay dat krachtige redenen aandraagt om niet te vervallen in nihilisme, om de ontbinding van het zelf te bestrijden en niet toe te geven aan de heerschappij van de actualiteit.” (La Vanguardia)

Josep Maria Esquirol Intiem verzet

Intiem verzet

Naar een filosofie van nabijheid

  • Auteur: Josep Maria Esquirol (Catalonië)
  • Soort boek: filosofieboek
  • Origineel: La resistència íntima (2015)
  • Uitgever: Ten Have
  • Verschijnt: 4 december 2025
  • Omvang: 192 pagina’s
  • Uitgave: paperback / ebook
  • Prijs: € 22,99 / € 12,99
  • Boek bestellen bij: Boekenwereld / Bol / Libris

Flaptekst van het boek van de Catalaanse filosoof Josep Maria Esquirol

In ‘Intiem verzet’ stelt de Catalaanse filosoof Josep Maria Esquirol dat veel mensen in de moderne sa­menleving te weinig oog hebben voor hun onderlinge afhankelijkheid. Tegenover technologische uniformi­teit en doorgeschoten individualisme plaatst hij nabij­heid, aandacht en zorg. Nabijheid creëert vertrouwen − in jezelf én in de ander − en vormt de basis voor wederzijdse zorg. Zelfzorg is volgens Esquirol dan ook geen individuele bezigheid, maar iets wat pas beteke­nis krijgt in relatie tot anderen. Zijn filosofie van nabij­heid is een krachtig alternatief voor de vervreemding van deze tijd.

Josep Maria Esquirol Calaf is geboren in 1963 in Mediona, Catalonië, Spanje. Hij is een Catalaanse filosoof en hoogleraar aan de Universiteit van Barcelona. Hij staat bekend om zijn ‘filosofie van de nabijheid’, waarin hij reflecteert op menselijke kwetsbaarheid en alledaagsheid. Zijn werk is bekroond met de Premio Nacional de Ensayo.

Bijpassende boeken en informatie